ACP คืออะไร ทำไมถึงควรทำ (Advance Care Planning)

       เรื่องของสุขภาพและความตายเป็นสิ่งที่ไม่แน่นอน และมักจะเป็นหัวข้อที่หลายครอบครัวพยายามหลีกเลี่ยง แต่การเตรียมความพร้อมไว้ล่วงหน้าตั้งแต่วันที่เรายังสุขภาพแข็งแรงและมีสติสัมปชัญญะสมบูรณ์ คือของขวัญชิ้นสำคัญที่จะช่วยลดบาดแผลทางจิตใจของคนข้างหลังได้อย่างมหาศาล ซึ่งกระบวนการนี้เรียกว่า ACP (Advance Care Planning)

ACP คืออะไร?

       ACP ย่อมาจาก Advance Care Planning หรือ การวางแผนดูแลรักษาความถูกต้องล่วงหน้า คือ กระบวนการพูดคุย สื่อสาร และตัดสินใจเกี่ยวกับการดูแลสุขภาพของตนเองในอนาคต หากถึงวันที่เราเจ็บป่วยรุนแรง หรืออยู่ในภาวะที่ไม่สามารถสื่อสารหรือตัดสินใจด้วยตนเองได้ (เช่น ภาวะสมองเสื่อมระยะสุดท้าย ผู้ป่วยติดเตียง หรืออุบัติเหตุขั้นวิกฤต)
กระบวนการทำ ACP ไม่ใช่แค่การเซ็นเอกสารปฏิเสธการรักษาเพียงอย่างเดียว แต่เป็น "การพูดคุยเพื่อทำความเข้าใจ" ร่วมกันระหว่าง:

1. ตัวผู้ป่วย (หรือบุคคลทั่วไปที่ต้องการวางแผน)
2. ครอบครัวและคนใกล้ชิด (รวมถึงผู้ตัดสินใจแทน หรือ Surrogate Decision Maker)
3. ทีมแพทย์และบุคลากรทางการแพทย์  

       ผลลัพธ์ของกระบวนการ ACP มักจะถูกบันทึกไว้อย่างเป็นลายลักษณ์อักษรที่เรียกว่า "สมุดเบาใจ" หรือ "พินัยกรรมชีวิต" (Living Will) ตามพ.ร.บ. สุขภาพแห่งชาติ พ.ศ. 2550 มาตรา 12
ความแตกต่างระหว่าง ACP และ Living Will

• ACP (Advance Care Planning): คือ "กระบวนการทั้งหมด" ตั้งแต่การทบทวนคุณค่าชีวิต ทัศนคติ ความประสงค์ในการรักษา และการสื่อสารกับครอบครัว
• Living Will (พินัยกรรมชีวิต): คือ "เอกสารลายลักษณ์อักษร" ที่ระบุความประสงค์เกี่ยวกับการดูแลรักษาในวาระสุดท้าย ซึ่งเป็นผลลัพธ์ส่วนหนึ่งที่ได้มาจากกระบวนการ ACP

ทำไมทุกคนถึงควรทำ ACP ?

       หลายคนเข้าใจผิดว่า ACP เป็นเรื่องของผู้สูงอายุหรือผู้ป่วยระยะสุดท้ายเท่านั้น แต่ในความเป็นจริง ผู้ใหญ่ทุกคนควรทำ ACP ด้วยเหตุผลสำคัญดังนี้:

1. ได้เคารพความปรารถนาและคุณค่าชีวิตของตนเอง

       ทุกคนมีความต้องการและความกลัวในวาระสุดท้ายไม่เหมือนกัน บางคนต้องการยื้อชีวิตทุกวิถีทาง ในขณะที่บางคนต้องการปฏิเสธการปั๊มหัวใจ (CPR) การใส่ท่อช่วยหายใจ หรือการฟอกไต เพื่อขอสิ้นใจอย่างสงบตามธรรมชาติ (Palliative Care) การทำ ACP ช่วยประกันว่าเจตนารมณ์ของคุณจะได้รับการเคารพ

2. ลดภาระและความรู้สึกผิดของคนข้างหลัง

       เมื่อเกิดเหตุวิกฤตที่ผู้ป่วยไม่สามารถตัดสินใจได้ ครอบครัวมักต้องแบกรับความตึงเครียดอย่างหนักในการตัดสินใจแทน หากไม่มีการทำ ACP ไว้ล่วงหน้า สมาชิกในครอบครัวอาจเกิดความขัดแย้ง หรือรู้สึกติดค้างในใจ (Guilt) ว่าตัดสินใจถูกหรือผิด แต่ถ้ามี ACP ครอบครัวจะทำหน้าที่เพียง "ผู้ส่งต่อเจตนารมณ์" ไม่ใช่ผู้แบกรับการตัดสินใจ

3. สื่อสารและวางแผนกับทีมแพทย์ได้อย่างตรงจุด

       ทีมแพทย์จะสามารถวางแผนการรักษาได้ตรงตามเป้าหมายชีวิตของผู้ป่วยมากขึ้น ช่วยลดการรักษาที่ไม่จำเป็น (Over-treatment) หรือการรักษาที่ก่อให้เกิดความทรมานโดยไม่เปลี่ยนผลลัพธ์ของการรักษา

4. วางแผนครอบคลุมทั้งเรื่องกาย จิตใจ และสิ่งสะสาง

       กระบวนการ ACP ไม่ได้พูดถึงแค่เรื่องการแพทย์ แต่ยังครอบคลุมไปถึง:

• ความต้องการทางจิตใจและศาสนา: เช่น การนิมนต์พระ การฟังเพลงที่ชอบ หรือการจัดบรรยากาศห้องพัก
• สถานที่ในวาระสุดท้าย: ต้องการเสียชีวิตที่โรงพยาบาลหรือที่บ้าน
• การจัดการสิ่งสะสาง: การสั่งเสียเรื่องสัตว์เลี้ยง เอกสารสำคัญ หรือการขอโทษและขอบคุณคนรัก

เริ่มต้นทำ ACP อย่างไร? (4 ขั้นตอนง่ายๆ)

1. ทบทวนตัวเอง: ถามตัวเองว่าอะไรคือสิ่งสำคัญที่สุดในชีวิต หากต้องอยู่ในภาวะวิกฤต ขอบเขตการรักษาแบบไหนที่คุณยอมรับได้หรือยอมรับไม่ได้
2. แต่งตั้งผู้ตัดสินใจแทน: เลือกคนที่คุณไว้วางใจที่สุด 1-2 คน ที่เข้าใจความต้องการของคุณ และพร้อมพูดแทนคุณในยามจำเป็น
3. พูดคุยกับครอบครัวและแพทย์: เปิดใจพูดคุยกับครอบครัวและแพทย์ประจำตัว เพื่อให้ทุกคนเข้าใจตรงกัน
4. บันทึกไว้เป็นลายลักษณ์อักษร: กรอกข้อมูลลงในพินัยกรรมชีวิต หรือเอกสารสมุดเบาใจ ลงชื่อผู้ทำและพยาน จากนั้นเก็บเอกสารไว้ในที่ที่เข้าถึงง่าย และมอบสำเนาให้ผู้ตัดสินใจแทนหรือโรงพยาบาล

       การทำ ACP (Advance Care Planning) ไม่ใช่การแช่งตัวเอง หรือการยอมแพ้ต่อความตาย แต่เป็นการ "วางแผนชีวิตล่วงหน้า" เพื่อให้เราได้ใช้ชีวิตจนถึงนาทีสุดท้ายอย่างมีศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ พร้อมทั้งมอบความสุขกายสบายใจให้กับคนที่เรารักมากที่สุด